Основачот и кореограф на Танцовото студио „Зодијак“ за современиот танц, детските театарски спектакли и борбата за културна видливост, од Прилеп до светските сцени
Од 1998 година наваму, името на Кире Миладиноски е нераскинливо поврзано со современиот танц и сценската креативност во Прилеп. Како основач и раководител на Танцовото студио „Зодијак“, кое функционира во рамките на НУЦК „Марко Цепенков“, тој повеќе од 27 години истражува, создава и продуцира уметнички перформанси што ја поместуваат локалната сцена кон меѓународни хоризонти. Со над 2200 членови кои поминале низ студиото, настапи на фестивали на речиси сите континенти и наградени претстави за деца како „Малата сирена“, Миладиноски е еден од клучните актери на современите изведувачки уметности кај нас.
Танцовото студио „Зодијак“ постои повеќе од 27 години. Што ве мотивираше во 1998 година да го започнете овој пат и дали тогаш ја замислувавте неговата денешна големина?
– Во 1998 година мотивот не беше „големина“, туку потреба. Потреба да се создаде тим и простор каде танцот нема да биде само кореографија, туку воспитување, дисциплина, карактер и уметност во исто време. Во период кога културната сцена беше во транзиција, се јави желба да се изгради нешто стабилно, систематично и долгорочно. Танц студио Зодијак започна како идеја за дом – дом за деца кои сакаат сцена, движење и израз. Не како проект со амбиција за бројки, туку како визија за квалитет. Дали тогаш ја замислував денешната големина и значење? Искрено – не во конкретни размери. Но се замислуваше траење. Се замислуваше континуитет. А кога нешто трае 27 години, тоа веќе не е случајност, туку културна институција. Големината дојде како последица на доверба – генерации ученици, родители, сцени, фестивали, патувања. И секоја нова генерација го надградува она што почнало како чиста љубов кон танцот.
„Зодијак“ е препознатлив по истражувањето и продукцијата на современиот танц. Колку е тешко да се гради и одржи ваков уметнички правец во помал културен центар како Прилеп?
– Да се создава современ танц во помал културен центар како Прилеп не е лесно. Современиот танц бара публика што е подготвена да размислува, да прифаќа експерименти, да не бара само забава, туку да добива и креира прашања. А во помал град, публиката често е навикната на традиционални форми, на јасна нарација, на „сигурен“ естетски јазик. Но токму таму лежи предизвикот и убавината. Танц студио Зодијак низ годините наназад не гради само кореографии, туку и публика. Тоа е процес што трае со години: едукација, разговори, отворање на репертоар, носење нови естетики, гостувања, фестивалски учества. Во помал центар секој проект има двојна улога- уметничка и педагошка. Тешко е поради: ограничени финансиски ресурси, мала, но лојална публика, недостиг на институционална поддршка за современа сцена. Но од друга страна, помалата средина носи и нешто што големите центри го губат: интимност и континуитет. Тука можеш да ја следиш една генерација од првиот чекор до професионалната сценска изведба. Тоа создава култура, не само настани. Современиот танц во Прилеп не е тренд, тој е став. А да се одржи став 27 години, тоа веќе зборува за визија и упорност.
Вашето усовршување во Љубљана и Виена, што донесоа тие искуства во вашиот кореографски и педагошки пристап?
– Престојот во Љубљана и Виена не беше само техничко усовршување, туку проширување на хоризонтите и видиците. Таму современиот танц не е маргина, туку дел од културниот систем, со јасна методологија, истражувачки пристап и силна теоретска подлога. Во кореографски контекст, тие искуства ми донесоа: поголема концептуалност во создавањето, работа со тело како мисловен инструмент, не само изведувачки апарат, храброст за минимализам и тишина на сцена, разбирање на драматургијата на движењето. Од педагошки аспект, најголемата промена беше во пристапот кон ученикот. Во средини како Виена и Љубљана, наставата не е авторитарна, туку дијалошка. Се развива индивидуалност, критичко размислување и личен сценски идентитет. Тоа влијаеше индиректно и на работата во Танц студио Зодијак. Учениците не се „форма“, туку личности што растат. Тие искуства всушност ја потврдија една работа: географијата не ја одредува уметноста. Може да учиш во Љубљана и Виена, а да создаваш автентична современа сцена во Прилеп, само ако имаш јасна визија и дисциплина.
Настапувате на фестивали на речиси сите континенти, а со перформансот „Еден правец внатре“ го претставивте современиот танц и во Севиља – Шпанија, со „(Не)Блиску“ не претставивте на Балканската танц платформа во најпознатата концертна сала Мегаро музикис во Атина – Грција, а бевте и селектирани и учествувавте на престижен фестивал во Љубљана куриран од светски познатиот Јан Фабер, како најдобар репрезент на македонската независна танц сцена. Колку е важна меѓународната размена за развојот на домашната сцена?
– Настапите надвор од државата не се само гостувања, тие се огледало. Кога со „Еден правец внатре“ настапивме во Шпанија, тоа не беше само претставување на една кореографија, туку поставување на прашање: каде стоиме ние во однос на европската и светската современа танц сцена? Меѓународната размена е клучна од неколку причини: 1.Професионален стандард. Кога излегувате на фестивали во Европа или пошироко, се соочувате со различни продукциски модели, технички услови и естетики. Тоа ве принудува да го подигнете нивото, од концепт до изведба. 2. Вмрежување и дијалог. Средбите со кореографи, драматурзи и педагози отвораат нови соработки. Често една покана носи друга, а една работилница раѓа нов метод за работа во студиото. 3. Враќање на знаењето дома. Секое гостување е инвестиција во локалната сцена. Она што се учи на фестивалските сцени во странство, се трансформира во методологија во Танц студиото Зодијак и во поширокиот прилепски културен простор. 4. Потврда на идентитетот. Интересно е што надвор најјасно се препознава автентичноста. Кога доаѓате од помал културен центар како Прилеп, носите специфична енергија и приказна. И токму таа различност станува вредност. Настапот со „(Не)Блиску“ на Балканската танц платформа во Мегаро музикис во Атина – Грција беше посебно значаен затоа што домашната продукција се најде рамо до рамо со регионални и европски имиња од современите изведбени уметности . Таквите моменти не се само лична потврда, туку и сигнал дека македонската независна сцена има што да каже. Учеството на фестивал во Љубљана, куриран од светки познатиот и еден од највлијателните и најконтроверзни европски уметници на нашето време Јан Фабер, со перформансот „Бубачки“ , отвора сосема ново ниво на професионална комуникација. Таму не се разменуваат само претстави, туку идеи, методологии, продукциски модели, па дури и визии за тоа што значи современ танц денес. Меѓународната сцена не е само амбиција, таа е неопходност ако сакаме домашната сцена да не стагнира. Размената создава движење, градација. А современиот танц, ако не се движи, концептуално и географски, престанува да биде современ.
Во последните години силен фокус ставате и на претстави за деца – „Малата сирена“, „Аладин“, „Пепелашка“. Зошто детската публика е посебен предизвик за еден кореограф?
– Детската публика е најискрената публика. Таа не аплаудира од учтивост и не молчи од културна навика. Ако не ја освоиш ќе почувствуваш веднаш. Кога работите на наслови како „Малата сирена“, инспирирана од приказната на Ханс Кристијан Андерсен, или на сценските адаптации на „Аладин“ и „Пепелашка“, предизвикот не е само во визуелниот концепт и спектакл. Предизвикот е во ритамот, јасноста на движењето и способноста телото да раскажува приказна разбирлива за дете, без да се поедностави уметничката вредност. Децата бараат: динамика и јасна сценска енергија, чиста емоција без патетика, визуелен свет што ги вовлекува во содржината, хумор што е органски, не наметнат. За режисер и кореограф, тоа значи двојна одговорност: да создаде естетски квалитетна форма, но и да комуницира директно, без симболични „слоеви“ што ќе останат неразбрани. Детската претстава бара дисциплина во структурата, секој момент мора да има и да биде во функција на самата изведба. И можеби најважното: преку овие претстави се создава идната публика за современ танц и театар. Дете што денес доаѓа на „Пепелашка“, утре ќе дојде и на поконцептуална претстава. Така се гради културен континуитет. Во рамките на Танц студио Зодијак, детските продукции не се „паралелен“ репертоар, туку стратегија, естетско воспитување од најрана возраст.
„Малата сирена“ ја доби наградата за најдобра претстава на Драмскиот аматерски фестивал во Кочани. Што значи ова признание за вас и за тимот на „Зодијак“?
– Наградата за „Малата сирена“ на Драмскиот аматерски фестивал (ДАФ) во Кочани има симболична тежина што оди многу подалеку од статуетка или диплома. Кога една продукција како „Малата сирена“, инспирирана од делото на Ханс Кристијан Андерсен, ќе биде препознаена како најдобра, тоа е потврда дека детската претстава може да биде и уметнички релевантна, а не само едукативна или забавна. За тимот на Танц студио Зодијак ова признание значи неколку работи: Потврда дека долгорочната работа со младите изведувачи носи квалитет, доказ дека современиот сценски пристап може да функционира и во формат на детска претстава. Мотивација за ансамблот, особено за младите танчери-изведувачи, кои првпат ја чувствуваат тежината на професионално признание. Но можеби најважно е чувството дека трудот на целиот тим, од кореографија, сценографија, костимографија до педагошка подготовка е виден и вреднуван на национално ниво. Наградите не се цел, но се знак дека патот што го градите е исправен. А кога тоа доаѓа по 27 години континуирана работа, тогаш признанието не е изолиран успех – туку резултат на системска работа.
Што е неопходно да се промени за изведувачките уметности да добијат подобра поддршка и видливост?
– Ова е прашање што боли, затоа што сите што работат во изведувачките уметности го чувствуваат одговорот на сопствената кожа. За да добијат подобра поддршка и видливост, потребни се неколку суштински промени: 1. Системска, не проектна поддршка. Финансирањето не смее да биде само годишен конкурс со неизвесен исход. Потребни се повеќегодишни програми што овозможуваат континуитет, истражување и продукциска стабилност. 2. Јасна културна стратегија. Без долгорочна визија од институциите, уметниците постојано работат во услови на импровизација. Современиот танц, перформансот и независната сцена треба да бидат препознаени како дел од националниот културен идентитет, не како маргина. 3. Инфраструктура и простор. Изведувачките уметности зависат од сцена, техника, услови. Во помали центри како Прилеп, независните ансамбли често функционираат со минимални ресурси, што ја ограничува продукциската амбиција. 4. Културна едукација од најрана возраст. Публиката не се создава преку маркетинг, туку преку образование. Кога децата растат со театар, танц и музика, тие стануваат возрасна публика што бара квалитет. 5. Меѓународно позиционирање. Размените, фестивалите и копродукциите не се луксуз, туку стратегија. Тие ја прават домашната сцена видлива и релевантна. Од перспектива на ансамбли како Танц студио Зодијак, најголемата сила секогаш била континуитетот, но системската поддршка би овозможила уште поголем квалитативен исчекор. На крајот, прашањето не е дали изведувачките уметности се важни. Прашањето е дали општеството е подготвено да ги третира како инвестиција, а не како трошок.
Каква е моменталната активност на „Зодијак“, што подготвувате, што да очекува публиката од Вас во иднина?
– Во моментов, Танц студио Зодијак функционира паралелно на неколку нивоа: едукативно, продукциско и фестивалско. Работиме на нова современа продукција која тематски навлегува во внатрешниот простор на човекот, минималистички пристап, силна физичка експресија и редуцирана сценографија. Паралелно, во тек се подготовки за обновување на дел од детскиот репертоар, со освежена сценска естетика и нови изведувачки состави. Едукативниот сегмент останува столб: развој на млади танчери/изведувачи-перформери, кои создаваат низ систематска методологија, работилници со гости-педагози и интензивна работа на техника и сценско присуство. Публиката може да очекува: поголема концептуалност во новите современи проекти, визуелно пософистицирани детски продукции, засилено меѓународно присуство и нови фестивалски гостувања и можни копродукции со уметници од странство. Иднината не ја гледаме како експанзија по секоја цена, туку како продлабочување на квалитетот. По 27 години, фокусот не е на бројот на премиери и изведби, туку на нивната суштина. А ако зборуваме визионерски, целта на „Зодијак“ е да продолжи да биде лабораторија за современ танц во средина како Прилеп, место каде што се создаваат изведувачи со идентитет, не само со техника.
Фотографиите се од архивата на Танцовото студио „Зодијак“
