Графичките икони, познати и како хартиени икони, претставуваат значаен дел од православното духовно и уметничко наследство. Создавани со графички техники, тие овозможувале истите религиозни композиции да се умножуваат и да стигнуваат до верниците во различни краишта. Нивната вредност не е само во религиозната намена, туку и во сведоштвото за уметничките влијанија, патиштата на размена и врските меѓу православните духовни центри.
Во збирката на НУ Завод за заштита на спомениците на културата и Музеј – Прилеп се чуваат околу сто графички листови. Според објавените податоци на музејот, првите графики во Македонија биле откриени во Прилеп, во црквата „Св. Димитрија“ во Варош, во 1968 година, а ново откритие било направено во 2003 година, при конзерваторски работи во црквата „Св. Благовештение“.
За значењето на графичките икони, нивното пристигнување во нашите краишта, вредноста на прилепската музејска збирка и предизвиците во нејзината заштита разговараме со Мимоза Христоска, директорка на НУ Завод и Музеј – Прилеп.
Што се графички икони, како се изработувале и по што се разликуваат од иконите сликани на дрво или од фрескоживописот?
Графичките икони, познати и како хартиени икони или графички отпечатоци со религиозна содржина, претставуваат значаен сегмент од православното духовно и уметничко наследство, особено во XVIII и XIX век. Станува збор за религиозни претстави изработени со графички техники, најчесто бакрорез, односно гравирање на метална плоча, од која потоа се добивале отпечатоци на хартија.
За разлика од иконите на дрвена подлога, кои се изработувале со сликарски техники, или од фрескоживописот, кој е непосредно поврзан со ѕидовите на сакралните објекти, графичките икони овозможувале една иста композиција да се умножува во повеќе примероци. Сепак, секој отпечаток претставува посебен материјален предмет, со свои карактеристики, состојба на зачуваност, а понекогаш и дополнителни рачни доработки, боење или украсување.
Нивната особеност не е само во техниката на изработка, туку и во можноста религиозните претстави да станат подостапни за поширок круг верници. Преку нив се пренесувале утврдени иконографски композиции, ликови на светители, претстави на Богородица и Христос, како и сложени религиозни сцени со богата симболика.
Затоа, графичките икони треба да ги разгледуваме истовремено како уметнички дела, како предмети со религиозна функција и како историски документи што сведочат за развојот на графичката уметност и за културните врски на православниот свет.
Како овие икони стигнувале до верниците и каква била нивната улога во религиозниот живот?
Графичките икони имале особено значајна улога во ширењето на православната духовност во период кога можностите за непосреден контакт со големите верски и уметнички центри биле ограничени. Тие се изработувале во графички работилници, меѓу кои значајно место имале венецијанските работилници, а потоа преку трговски патишта, црковни мрежи, поклонички патувања и лични контакти стигнувале до манастирите, црквите и верниците на Балканот.
Посебно значајна била нивната поврзаност со православните манастири и светите места. Верниците ги набавувале како предмети за лична побожност, ги чувале во домовите, ги подарувале или ги носеле како спомени од поклонички патувања. Во таа смисла, графичката икона не била само репродукција на одредена религиозна претстава, туку предмет што имал духовно, семејно и меморијално значење.
Од историска гледна точка, овие предмети се особено интересни затоа што покажуваат како се пренесувале религиозните претстави и иконографските модели надвор од местото на нивното настанување. Преку нив можеме да ги следиме влијанијата на венецијанската графичка продукција врз православната уметност, како и начинот на кој западноевропските графички решенија биле прифаќани и приспособувани на православната духовна традиција.
Затоа, графичките икони се важни и за проучувањето на уметничките контакти и културната размена. Тие сведочат дека духовниот и уметничкиот живот на овие простори не се развивал изолирано, туку бил дел од пошироки регионални и европски процеси.
Во што се состои посебната вредност на збирката графички икони што ја чува прилепскиот музеј?
Вредноста на збирката графички икони што ја чува НУ Завод и Музеј – Прилеп се состои во нејзиното значење како дел од духовното, уметничкото и културно-историското наследство на регионот. Овие предмети не се важни само поради религиозната содржина, туку и затоа што овозможуваат да се истражуваат графичките техники, иконографските модели, уметничките влијанија и патиштата по кои тие пристигнувале до нашите простори посебно се согледува и делот кој е поврзан со културниот развој на градот како и социолочкиот и економскиот.
Особено значајни се примероците кај кои можат да се утврдат авторот или графичката работилница, местото и годината на изработка, како и нивната поврзаност со одредени манастири или религиозни традиции. Таквите податоци им овозможуваат на истражувачите да ги сместат делата во конкретен историски и уметнички контекст.
Во рамките на збирката има графики со сложени иконографски решенија, кои заслужуваат посебно внимание. Како пример може да се посочи графичката претстава на Богородица Ватопедска, поврзана со графичарот Џулијано Зулијани, изработена во Венеција во 1763 година. Нејзиното значење се согледува во можноста да се проучуваат авторството, времето и местото на настанување, иконографската традиција и начинот на кој ваквите претстави биле пренесувани во православниот свет.
Покрај неа, значајни се и композициите посветени на Богородица Ружане, позната како Богородица Невенлива, како и претставата на архангелите Михаил и Гаврил со манастирот Дохеирон. Ваквите дела овозможуваат да се истражуваат различни иконографски теми и нивните врски со конкретни духовни центри.
Сепак, вредноста на една музејска збирка не се определува само според староста или реткоста на поединечните предмети. Подеднакво важни се нејзината целина, разновидноста на претставите, можноста за научна обработка и податоците што ги открива за духовниот живот и културните врски на населението.
Токму затоа, наша обврска е оваа збирка континуирано да се истражува, документира, заштитува и презентира пред јавноста.
Со какви предизвици се соочувате во заштитата на графичките икони и како се подготвуваат за изложување?
Графичките икони на хартија се особено чувствителни музејски предмети, бидејќи хартијата е органски материјал подложен на природно стареење и влијанија од надворешната средина. На нивната состојба можат да влијаат светлината, влагата, температурните промени, прашината, киселоста на хартијата, како и несоодветното ракување и чување.
Кај постарите примероци можат да се сретнат пожолтување и кршливост на хартијата, дамки, оштетувања на рабовите, набори, кинења, избледување на отпечатокот или оштетувања предизвикани од претходни несоодветни интервенции. Дополнителен предизвик претставува фактот што некои графички икони содржат рачно нанесени бои, натписи или други доработки, кои бараат внимателен пристап при конзерваторската процена.
Затоа, заштитата започнува со стручна идентификација, документација и процена на состојбата на секој предмет. Се утврдуваат материјалите, техниката на изработка, степенот на оштетеност и потребата од конзерваторски третман. Интервенциите мора да бидат соодветни на материјалот, минимално неопходни и спроведени од квалификувани конзерватори, со цел да се зачува автентичноста на предметот.
Подеднакво важно е превентивното конзервирање, кое подразбира соодветни услови за чување, контрола на светлината и релативната влажност, употреба на материјали без штетни киселински компоненти и безбедно ракување. При изложување, графичките икони треба да бидат заштитени од директна сончева светлина и прекумерно осветлување, а времетраењето на изложеноста да се приспособи на нивната состојба.
Музејската презентација не подразбира само поставување на предметите во витрина. Неопходно е тие да бидат придружени со стручни информации за нивната техника, потекло, иконографија и историски контекст. На тој начин се постигнува рамнотежа меѓу заштитата на оригиналите и нивната достапност за научниците, истражувачите и посетителите.
Нашата цел е овие предмети да ги зачуваме не само како материјални сведоштва од минатото, туку и како дел од културната меморија што треба да им ја пренесеме на идните генерации особено што се поврзани со Прилеп.
Што би сакале посетителите да понесат како најважно сознание и колку прилепчани го познаваат богатството на својот музеј?
Графичките икони се добар пример за тоа иако се изработени на хартија, тие носат богата содржина и сведочат за поврзаноста на нашите простори со значајни православни и уметнички центри. Преку нив посетителите можат да откријат како се создавале и ширеле религиозните претстави, како се развивала графичката уметност и како предметите добивале духовно и лично значење во животот на верниците.
Кога станува збор за познавањето на музејското богатство кај прилепчани, сметам дека постои свест за значењето на културното наследство, но секогаш има простор за поголема информираност и непосредно запознавање со збирките што ги чуваме. Не можеме да очекуваме јавноста целосно да го препознае значењето на сите предмети ако не создадеме доволно можности тие да бидат видливи, разбирливо претставени и поврзани со современиот живот.
Токму затоа, како национална установа, имаме одговорност да развиваме изложбени, едукативни и интерактивни програми, особено за децата и младите, но и за различни групи посетители. Важно е музејот да биде отворен простор за учење, дијалог и споделување знаење.
Најважно ми е посетителите да си заминат со сознанието дека културното наследство не е само сведоштво за она што било, туку и одговорност во сегашноста. Неговото зачувување зависи од стручната работа на институциите, но и од интересот, почитта и поддршката на заедницата. Кога граѓаните ќе го препознаат музејот како дел од сопствениот идентитет, тогаш наследството навистина станува жива врска меѓу минатото, сегашноста и иднината.
