Материјалното и духовното наследство на еден народ најдобро се запознава преку предметите што ги создал, занаетите што ги развивал и традициите што ги негувал низ вековите. Токму таквите сведоштва за животот во Прилеп и прилепско се чуваат во Одделението за етнологија при НУ Завод и Музеј – Прилеп. Од истражувањата на старите занаети до создавањето на постојаната етнолошка поставка „Животот низ занаетите и традицијата“, ова одделение има важна улога во зачувувањето на културното наследство на регионот. За неговата работа, за богатството што го чува музејот и за предизвиците на современото време разговараме со кустосот етнолог Горанчо Цветкоски.
Одделението за етнологија е едно од најзначајните одделенија во Завод и музеј – Прилеп. Како се развивало низ годините и што опфаќа неговата работа денес?
Одделението за етнологија своите почетоци ги има речиси истовремено со формирањето на Завод и музеј – Прилеп. Уште со основањето на музејот во 1955 година започнува собирањето на етнолошки материјали, а првите евидентирани предмети датираат од 1956 година. Во тој период немало вработен етнолог, но тогашните музејски работници ја препознале важноста на предметите што сведочат за начинот на живеење на населението и започнале систематски да ги прибираат.
Во текот на децениите, благодарение на донации од добронамерни граѓани, но и преку откуп на предмети кои не можеле да се добијат на друг начин, етнолошката збирка постојано се збогатувала. Денес Одделението располага со повеќе од 3.500 предмети, распоредени во неколку големи збирки – збирка на дрво, метал, керамика и текстил.
Секој од тие предмети претставува дел од приказната за животот на луѓето од Прилеп и прилепско и овозможува подобро разбирање на промените во материјалната и духовната култура на населението низ времето.
Што може да се дознае за животот во Прилеп и прилепско преку предметите што се чуваат во етнолошките збирки?
Етнолошките предмети се сведоци на едно време. Преку нив можеме да дознаеме како луѓето живееле, како работеле, како се облекувале, што произведувале и на кој начин ги организирале своите семејства и домаќинства.
Текстилната збирка, на пример, открива многу за традиционалната облека и народните носии. Од неа може да се следи развојот на облекувањето, украсувањето и локалните особености на различните населени места.
Предметите од дрво зборуваат за земјоделството, сточарството и секојдневниот живот во домаќинството. Преку нив можеме да видиме како се обработувала земјата, како се чувале производите и какви алатки користеле луѓето во минатото.
Металните предмети, пак, ја раскажуваат приказната за развојот на занаетите, за појавата на нови техники и за промените што ги донел поновиот период во животот на населението.
Како изгледа процесот на пронаоѓање, истражување и документирање на предметите што стануваат дел од музејската колекција?
Секој предмет што влегува во музејот минува низ сериозна стручна обработка. Најнапред се утврдува неговото потекло, кој го користел, за што служел и од кој период потекнува.
Во минатото сето тоа се евидентирало во големи инвентарни книги. Се запишувало кој го донел предметот, како е набавен, од кој материјал е изработен и каква била неговата вредност во моментот на прибирањето.
Денес процесот е дигитализиран, но основните принципи остануваат исти. Секој предмет се фотографира од повеќе агли, се опишува неговата состојба, евентуалните оштетувања, натписи или украси, а потоа добива музејски и инвентарен број.
Особено е важен и разговорот со лицето што го донело предметот, затоа што токму преку тие сведоштва се добиваат податоци за неговата употреба, историја и значење во секојдневниот живот.
Колку е богато етнолошкото наследство на Прилеп и што го прави препознатливо во македонски рамки?
Иако голем дел од предметите имаат сличности со оние што се среќаваат и во другите региони на Македонија, Прилеп има свои особености кои го прават препознатлив.
Разликите најчесто се гледаат во локалните називи, начинот на употреба и развојот на одредени занаети. Еден од најкарактеристичните е кувенџискиот занает, кој претставува посебен развој на златарството. Во Прилеп овој занает бил толку развиен што мајсторите самостојно ги изработувале предметите, наместо само да тргуваат со нив.
Посебно место има и традиционалниот накит. Карактеристични се прилепските пафти, изработени од легура на бакар, сребро и злато. Секој мајстор оставал свој препознатлив белег, по кој можело да се утврди кој ја изработил пафтата.
Меѓу највредните богатства е и мариовската свечена носија, која се смета за една од најраскошните во Македонија. Таа е составена од многу елементи и може да достигне тежина од околу 64 килограми, што зборува за нејзината сложеност и значење.
Истражувањето на старите занаети е важен дел од вашата работа. Што откриваат тие за развојот на Прилеп?
Историјата на Прилеп е тесно поврзана со развојот на занаетчиството. Со растот на градот и чаршијата се развивале и бројни занаети кои ги задоволувале потребите на населението.
Особено значајни биле еснафите – здруженијата на занаетчиите кои имале важна улога во организацијата на животот во чаршијата. Секој еснаф имал свои правила, свои празници и свои традиции.
Голем настан бил моментот кога еден чирак станувал калфа, а потоа и мајстор. Тоа не бил само личен успех, туку настан што го одбележувала целата еснафска заедница.
Во 19 век Прилепската чаршија била меѓу најзначајните во регионот. До 1875 година во градот се одржувал голем панаѓур кој привлекувал трговци и посетители од целиот Балкан.
И покрај бројните предизвици, пожари и промени во трговските патишта, прилепските занаетчии успеале да го прошират својот пазар далеку надвор од Македонија.
Кои приказни од чаршијата и еснафите најмногу ви оставиле впечаток?
Секоја средба со старите мајстори носи интересни приказни и анегдоти, но една од највпечатливите е поврзана со прилепските кантарџии.
Во минатото се велело дека „секој прилепчанец носи кантар на појас“. Според една анегдота, учител кој дошол во Прилеп ја сфатил буквално оваа изрека и навистина си купил кантар што го носел на појасот додека се шетал низ чаршијата.
Подоцна му објасниле дека изразот има сосема друго значење – прилепчани умееле добро да ги „измерат“ луѓето, нивниот карактер, нивниот збор и нивната вредност.
Кантарџискиот занает бил еден од најпознатите во градот. За време на панаѓурите во Прилеп доаѓале трговци од различни делови на Балканот за да купуваат кантари изработени од локалните мајстори. Според сведоштвата на информаторите, и денес во старата чаршија во Истанбул можат да се најдат прилепски кантари од тој период.
Денес голем дел од традиционалните занаети исчезнуваат. Колку е важно нивното документирање?
Многу од старите занаети исчезнале поради индустријализацијата, промените во начинот на производство и недостигот на наследници кои би ја продолжиле традицијата.
Затоа денес улогата на етнологот е пред сè да ги документира и да ги зачува сеќавањата за нив. Не можеме да го вратиме времето назад, но можеме да ги сочуваме приказните, техниките и знаењата што постоеле.
Тоа е важно затоа што преку нив се разбира не само начинот на работа, туку и начинот на живеење на луѓето во минатото.
Со каква идеја беше создадена етнолошката поставка „Животот низ занаетите и традицијата“?
Поставката беше отворена на 21 септември 2021 година со цел да го претстави традиционалниот живот во Прилеп и прилепско.
Во неа се прикажани семејниот живот, организацијата на домот, улогата на жената во домаќинството, но и машките работи поврзани со земјоделството, сточарството и занаетчиството.
Посебен сегмент е посветен на Прилепската чаршија и на занаетите што ја направиле препознатлива. Преку изложените предмети посетителите можат да добијат целосна слика за секојдневниот живот во минатото.
Какви се реакциите на посетителите, особено на младите?
Најинтересни се реакциите на децата. Тие веднаш се обидуваат старите предмети да ги поврзат со современи предмети што ги користат денес.
Поставуваат многу прашања – што е ова, за што служело, како се користело и зошто било потребно. Токму таа љубопитност е најголемата вредност на музејската работа.
Нашата цел не е младите да ги работат старите занаети, туку да знаат како живееле нивните предци и да ја разбираат сопствената културна традиција.
Во време на брза дигитализација, колку е тешко да се зачува врската со традицијата?
Тоа е еден од најголемите предизвици денес. Тешко е да се задржи вниманието на младите кон теми што припаѓаат на минатото, особено во време кога технологијата нуди безброј нови содржини.
Но традицијата не треба да се гледа како нешто застарено. Таа е дел од нашиот идентитет и сведоштво за времето во кое живееле нашите предци. Затоа е важно постојано да се зборува за неа и да се пренесува на новите генерации.
На што работи моментално Одделението за етнологија?
Продолжуваме со прибирање на нови предмети, нивна документација и обработка. Секогаш кога граѓаните сакаат да донираат предмети кои имаат етнолошка вредност, се трудиме да ги зачуваме и да им дадеме соодветно место во музејската збирка.
Еден од поновите примери е донацијата на стара кондураџиска машина која повеќе од четири децении била користена во прилепската чаршија. Таквите предмети се драгоцени бидејќи сведочат за занаети кои денес речиси исчезнале.
Што би сакале секој посетител да понесе со себе по посетата на етнолошката поставка?
Пред сè, чувство на задоволство и ново сознание. Би сакал секој посетител да сфати дека предметите што ги гледа не се само стари експонати, туку дел од животот на луѓето што живееле пред нас.
Тоа е културното наследство што ни го оставиле нашите предци – предмети со кои работеле, создавале и ги издржувале своите семејства. Кога посетителот ќе ја напушти поставката со поголема почит кон тоа наследство, тогаш знаеме дека сме ја исполниле нашата мисија.
